Thứ Tư, 18 tháng 7, 2012

ĐẠI CƯƠNG VỀ VIÊM DA DẦU

 Viêm da dầu là bệnh da măn tính thường gặp với biểu hiện dát đỏ, vẩy da xuất hiện ở vùng da có nhiều tuyến bă hoạt động, bệnh có thể gặp ở trẻ sơ sinh, tuổi dậy th́ và hay gặp nhất ở độ tuổi từ 40-50, nam gặp nhiều hơn nữ giới.Trên thế giới viêm da dầu chiếm 2-5% dân số, tập trung nhiều ở vùng nhiệt đới, cận nhiệt đới[16]
          Tác nhân gây bệnh viêm da dầu  đang tiếp tục được nghiên cứu. Nhiều nghiên cứu nói đến vai tṛ của nấm malassezia furfur. Ngoài nấm Malassezia, nhiều yếu tố khác cũng được đề cập đến trong bệnh viêm da dầu như­ hormon, chế độ ăn có nhiều chất béo, rượu, bia, stress, sử dụng thuốc, mỹ phẩm có chứa cồn gây khô da, và yếu tố di truyền cũng được đề cập. Viêm da dầu nặng hơn và khó chữa hơn ở bệnh nhân Parkinson, tai biến mạch máu não, ... hay người nhiễm HIV/AIDS [32], [38]
          Bệnh diễn biến dai dẳng và có các đợt bùng phát, tuy không gây biến chứng nguy hiểm song do vị trí thương tổn thường ở mặt, ở đầu ảnh hưởng tới thẩm mỹ và tâm lư của bệnh nhân, làm ảnh hưởng sâu sắc tới chất lượng cuộc sống và năng suất lao động. Chẩn đoán bệnh viêm da dầu trên lâm sàng không khó nhưng việc điều trị c̣n gặp nhiều khó khăn.
          Hiện nay người ta dùng nhiều phương pháp để điều trị viêm da dầu như: Sử dụng corticoid tại chỗ, kháng nấm tại chỗ hoặc toàn thân, selenium sulfide, zinc pyrithion, pimecrolimus, hắc Ưn, vitamin A acid, ... tuy nhiên chưa có phương pháp nào điều trị triệt để bệnh. [11], [28], [32], [35], [36], [38], [39], [17].
          Đă có nhiều công tŕnh nghiên cứu về nhiều khía cạnh khác nhau của bệnh trên thế giới, về vai tṛ của nấm malassezia trong bệnh viêm da dầu và thuốc kháng nấm trong điều trị bệnh.[13], [23], [42], [43].
          Tuy đă có một số nghiên cứu về đặc điểm lâm sàng và các yếu tố liên quan đến sự phát sinh, phát triển bệnh viêm da dầu ở Việt Nam, những nghiên cứu, nhận xét về điều trị bằng ketoconazol, corticoid bôi tại chỗ nhưng chỉ cho kết quả tạm thời[3]. Gần đây đã có công tŕnh nghiên cứu điều trị viêm da dầu bằng Itraconazole của Avner Shemer MD và nhóm cộng sự ở Israel cho kết quả tốt[12].
 viêm da dầu được coi là kết quả của tăng tiết quá nhiều chất bã do vị trí thương tổn của bệnh thường tập trung ở vùng da có nhiều tuyến bã như da đầu, lông mày, mi mắt, ống tai ngoài, vùng sau tai, rãnh mũi má, vùng trước xương ức, vùng liên bả... Mặt khác do bệnh thường xuất hiện ở những giai đoạn các tuyến bã hoạt động mạnh như giai đoạn sau dậy thì,  gặp ở người già và tuổi trước dậy thì, trừ trẻ sơ sinh. Tuy vậy theo W.Steven Pray th́ lượng chất bã được tiết ra trong viêm da dầu không nhiều hơn ở những người không bị viêm da dầu[42].
Ở Việt Nam trước đây viêm da dầu thường được gọi là chàm da dầu, chàm da ...Viêm da dầu thuộc nhóm chàm nội sinh mà theo các tác giả Preya[27], Rook[31], Jawalka[34]:
Phần lớn các loại chàm nội sinh có căn nguyên chưa rơ ràng. Viêm da dầu là mét trong các hình thái của bệnh chàm với các biểu hiện đỏ da, bong vẩy tiết nhờn. Bệnh thường xuất hiện ở người tăng tiết chất bã và ở những vị trí tuyến bã hoạt động mạnh như da đầu, ống tai ngoài, mặt vùng trước xương ức và bả vai thân mình, vị trí  gặp hơn là vùng nếp gấp như nách, kẽ dưới vú, rèn...
Năm 1874 Malassez mô tả và phân lập được nấm men từ vẩy da của bệnh viêm da dầu [22], [23]
Năm 1904 Sabouraud đã tìm thấy Malassezia, ông coi loài nấm này như nguyên nhân của gầu và đặt tên mới là Pityrosporum malassez. Những năm sau đó tên của loài nấm này có nhiều thay đổi như Cryptococus, Saccharomycis, Pityrosporum, Monilia, Dermatophyton[22].
Năm 1939 Benham đă phát hiện ra đặc tính ái mỡ của Malassezia và chúng có khả năng chuyển hóa các chuỗi axit béo dài. Đặc tính ái mỡ quyết định sự phân bố của Malassezia ở trên da người cũng như vị trí tổn thương của bệnh viêm da dầu, theo W.Steven Pray [42]
Năm 1984 Malassezia chính thức được chấp nhận là tên của giống nấm này [23].
Năm 1982 một báo cáo của FDA cho thấy nguyên nhân gây gầu da đầu chưa được rơ nhưng ở viêm da dầu có sự bất thường về vòng đời của tế bào thượng , sự di chuyển nhanh của tế bào thượng b́ ra các lớp ngoài làm cho quá trình sừng hoá chưa kịp hoàn thiện. Năm 1994 FDA lại đề cập nguyên nhân này đồng thời cũng thông báo vai tṛò của nấm Malassezia trong bệnh viêm da dầu [42].
Năm 1950 Martin Scott đă có ư kiến cần thận trọng khi nói sự kết hợp giữa Malassezia và bệnh viêm da dầu  có thể tìm thấy Malassezia ở cả da bình thường [22]. Tuy nhiên Zaidi Z cho thấy chỉ có 40% người bình thường tìm thấy Malassezia, trong khi tỷ lệ này ở bệnh nhân viêm da dầu là 82% [43].
Tình hình viêm da dầu ở trên thế giới và Việt Nam:
+ Theo Rook [31] tỷ lệ viêm da dầu ở Mỹ chiếm 1-3% dân số và khoảng 3-5% ở người lớn trong đó mức độ nhẹ và gầu ở da đầu thường gặp hơn. Ở những người HIV/AIDS viêm da dầu gặp với tỷ lệ cao, khoảng 85%[16].
+ Gặp ở mọi chủng tộc, bệnh gặp nhiều và nặng ở nam hơn ở nữ [32].
+ Bệnh thường khởi phát ở tuổi dậy th́, hay gặp nhất  40-60 tuổi. Ở trẻ sơ sinh có thể viêm da dầu nhưng bệnh thựng mất đi khi trẻ 6- 12 tháng tuổi [13],[32].
+ Bệnh tăng về mùa đông và đầu xuân, giảm vào mùa hè [32]
Ở Việt Nam  lứa tuổi bị bệnh nhiều nhất từ 20 - 49, thường thấy ở những người da dầu, bệnh hay kèm theo bệnh trứng cá.
1.1.3.1 Các hình thái lâm sàng của viêm da dầu[31]
- Ở trẻ sơ sinh: Viêm da dầu có thể xuất hiện ở các vị trí :
          + Ở đầu : Hình thái như “nôi úp” (Cradle cap).
          + Ở thân mình: (Bao gồm cả tổn thương nếp gấp và vùng quấn  ).
          + Bệnh Leiner ( Leiner disease).
- Ở người lớn:
          + Ở đầu: Biểu hiện là gầu hoặc viêm da dầu.
          + Ở mặt : ( Có thể là viêm bờ mi và viêm kết mạc).
          + Ở thân mình viêm da dầu có thể ở các hình thái :
                   Hình thái cánh hoa ( Petaloide)
                   Hình thái bong vẩy phấn
                   Hình thái nếp gấp
                   Hình thái mảng chàm
                   Hình thái viêm nang lông
          + Hình thái lan tỏa ( Có thể gây đỏ da toàn thân ).
Trong nghiên cứu này, chúng tôi tập trung giới thiệu về hình ảnh lâm sàng viêm da dầu ở người lớn.
1.1.3.2 Đặc điểm lâm sàng của viêm da dầu ở người lớn[31]:
- Ở đầu: Biểu hiện sớm nhất của viêm da dầu ở đầu là gầu, đó là các mảnh vảy da nhá bong ra từ trên nền da đầu bình thường. Nếu tiến triển lâu xung quanh các nang lông ở da đầu thường đỏ lên, bong vẩy, lan thành từng mảng có ranh giới rơ, rải rác hoặc tập trung. Mảng tổn thương có thể lan rộng và tiến ra rì chân tóc. Trường hợp mạn tính có thể thấy rụng tóc, sau tai có thể có vảy đỏ và tiết bã nhờn, có thể có vết nứt đóng vảy tiết.
- Ở mặt :
          + Viêm da dầu thường đặc trưng bằng thương tổn vùng lông mày, điểm giữa trên gốc mũi và rãnh mũi má. Thương tổn cơ bản là các dát đỏ bong vẩy da , nhờn, bóng mỡ, ranh giới rơ và thường liên quan đến thương tổn trên đầu.
          + Viêm bờ mi cũng là loại thương tổn thường thấy, bờ mi đỏ lên và có những vảy da trắng nhỏ, có thể thấy những vảy tiết vàng và các vết loét nhỏ, khi khái tạo thành các sẹo, có thể phá hủy nang lông ở bờ mi.
          + Hình thái viêm da dầu nông ở cằm thường gặp ở nam giới ở giai đoạn đầu khi mọc râu.
- Ở thân mình : Có thể thấy các hình thái sau:
          + Hình thái cánh hoa ( Petaloide) : Là hình thái thường gặp nhất và thường xuất hiện ở vùng trước xương ức, vùng liên bả vai ở nam giới . Thương tổn bắt đầu bằng những sẩn nhỏ nang lông màu đỏ nâu, phía trên có vảy tiết bã. Dần dần thương tổn lan rộng ra và liên kết với nhau tạo thành đám tổn thương có hình vòng cung trông giống như cánh hoa với vảy da trắng ở vùng trung tâm, các sẩn vảy đỏ thẫm với vảy tiết bã ở vùng ngoại vi.
          + Hình thái bong vảy phấn: Thường ở thân mình, các chi Ưt gặp hơn. Các dát đỏ trong hình thái bong vảy giống như vảy phấn hồng Gibert.
          + Ở các nếp gấp ­ nách, bẹn, sinh dục, kẽ dưới vú và rốn thì viêm da dầu biểu hiện ­ viêm kẽ , các dát đỏ ranh giới rơ và có vảy da tiết bã. Vùng sinh dục của hai giới đều có thể bị tổn thương.
- Đôi khi viêm da dầu có thể biến chứng đưa đến đỏ da toàn thân ( Hình thái lan tỏa).
- Mức độ và tiến triển của viêm da dầu có thể khác nhau, hầu hết là tiến triển mạn tính và hay tái phát.

Cho đến  nay,  đang có nhiều giả thuyết về căn nguyên của bệnh. Các yếu tố nội sinh và gen được coi là nguyên nhân của bệnh cộng với vai trò của nấm malassezia. Cơ chế bệnh sinh của viêm da dầu có thể theo một số giả thuyết sau:
1.1.4.1 Giả thuyết do nấm malassezia:
Malassezia furfur là loài nấm có ái tính với mỡ. Năm 1846 Eichstedt lần đầu tiên mô tả Malassezia furfur từ tổn thương của bệnh nhân lang ben. Năm1874 Malassezia lần đầu tiên phát hiện và phân lập nấm men từ thương tổn vảy da ở bệnh nhân viêm da dầu [22],[23].
Sabouraud cho rằng Malassezia  là loài nấm lưỡng hình, tồn tại ở cả hai pha: Men và sợi, và có sự liên quan với nhau. Tuy nhiên ông chưa chứng minh được sự chuyển dạng giữa 2 pha. Từ 1977, sự chuyển dạng từ pha men sang pha sợi đă được xác định, chứng tỏ pha men và pha sợi là các giai đoạn khác nhau trong ṿng đời của Malassezia [22].
Trong sè 7 loài Malassezia theo phân lọai của Guillot và Guelro(1996) th́ M.globosa và M.restrica hay gặp nhất trên thương tổn bệnh viêm da dầu [14], [19].
          Malassezia có thể thấy trong hệ vi sinh vật của người b́nh thường. Zaidi Z và cộng sự cho thấy ở người b́nh thường Malassezia chiếm 40%, c̣n ở bệnh nhân viêm da dầu là 82%[43]. Nghiên cứu của H.Ruth Ashbee cho thấy các tỷ lệ tương ứng là 46% và 83%[22]. Đặc biệt nghiên cứu của Zaidi Z cho thấy ở những người b́nh thường mật độ Malassezia có chỉ  sè 1+, trong khi bệnh nhân viêm da dầu ở mức 2+, 3+ hoặc 4+ và các mức này tương đương với bệnh nhẹ, trung b́nh và nặng. Điều này chứng tỏ mật độ Malassezia liên quan đến mức độ nặng nhẹ của bệnh viêm da dầu[43]
          Malassezia thường cư trú ở vùng da dầu do đặc tính ái mỡ. Theo W.Steven Pray và Aly R sự phân bố này là do Malassezia không thể tự tổng hợp acid béo của C12 hoặc các chuỗi dài hơn v́ thế nó phụ thuộc vào các acid béo do các tuyến bă sản xuất ra. Theo Byung In Ro và cộng sự [14]: Malassezia chuyển hóa chất bã tạo ra nhiều acid béo tự do từ triglycerid, chúng tiêu thụ các acid béo tự do no cần cho sự sống và để lại nhiều acid không no trên bề mặt da. Khi chuyển hóa các chất béo này Malassezia sản xuất ra các chất kích thích chuyển hóa, các chất này hoạt hóa bổ thể theo con đường tắt và gây phản ứng viêm tại chỗ [10], [18], [21], [32],[42].
          Sự đáp ứng của viêm da dầu với thuốc kháng nấm càng chứng tỏ vai tṛ của Malassezia trong bệnh viêm da dầu  [9], [10], [15], [17], [20], [24], [25], [26], [33]. Tuy nhiên giả thiết này chưa giải thích được sự đáp ứng của bệnh với corticoid tại chỗ và sự tồn tại của Malassezia trong hệ vi sinh vật của da bình thường, vì thế vai trò của Malassezia trong bệnh viêm da dầu có nhiều tranh cãi.
          Gần đây, theo một số tác giả  nguyên nhân của bệnh viêm da dầu là sự phối hợp của 3 yếu tố: Vai trò của Malassezia, sự bài tiết của tuyến bã và tính nhạy cảm của từng cơ thể [14], [19], [40].
1.1.4.2 Sự bất thường về chu chuyển của các tế bào thượng bì:
          Thượng bì là một lớp biểu mô sừng lát gồm 4 lớp tế bào: lớp đáy, lớp gai, lớp hạt, lớp sừng, riêng lòng bàn tay bàn chân thượng bì  có thêm lớp sáng. Lớp đáy là lớp tế bào sinh sản, sản xuất ra các tế bào mới để thay thế các tế bào biệt hóa dần lên các lớp tiếp theo của thượng b́. Cùng với sự chu chuyển này các tế bào dần thoái hóa, mất nhân và dẹt lại. Khi lên đến lớp tế bào trên cùng các tế bào sừng dẹt lại không có nhân, không có bào quan tạo thành từng lớp, từng lớp gọi là các lá sừng. Các lá sừng này bong theo thời gian[4],[5],[42].
          Binh thường mất 28 ngày từ lớp đáy sẽ biệt hóa dần đến lớp sừng theo Fitzpatrick[16]
          Theo W.Steven Pray [42], sự tăng bất thường quá trình thay thế và bong ra của các tế bào thượng bì là nguyên nhân gây nên vảy da dầu và gầu. Trong viêm da dầu thời gian này là 9-10 ngày, trong gầu thời gian này là 13-15 ngày.
          Tuy nhiên, cơ chế này không giải thích được hiện tượng viêm trong bệnh viêm da dầu.
1.1.4.3 Một số yếu tố khác:
          Viêm da dầu thường ở vị tập trung ở vùng da có nhiều tuyến bã như da đầu, lông mày, mi mắt, ống tai ngay sau tai, rãnh mũi má, vùng trước xương ức, vùng liên bả ... bệnh thường xuất hiện ở những giai đoạn tuyến bã hoạt động mạnh như giai đoạn sau dậy thì, Ưt gặp ở tuổi trước dậy thì (trừ trẻ sơ sinh) và người già. vì vậy, viêm da dầu được xem là kết quả của sản xuất quá nhiều chất bã. Tuy nhiên theo W.Steven Pray thì lượng chất bã được sản xuất trong viêm da dầu không nhiều hơn người bình thường[42]. Bệnh viêm da dầu có thể gặp ở trẻ sơ sinh và thường mất đi khi trẻ từ 6-12 tháng tuổi [13], [32], [41], điều này gợi ư đến vai trò của hormon do mẹ truyền sang con. Viêm da dầu giai đoạn này chính là sự đáp ứng của các tế bào tuyến bã với sự kích thích hormon từ mẹ truyền sang. Điều này càng được chứng tỏ khi bệnh thường khởi phát ở tuổi dậy thì khi các tuyến bã hoạt động mạnh do sự kích thích của hocmon androgen của người bệnh [4], [13].
          Ở nam giới sự bài tiết chất bã mạnh hơn và kéo dài hơn tới tuổi 50 và 60, nhưng ở nữ giới sự bài tiết chất bã giảm đột ngột sau khi măn kinh [14],[40].
          Thói quen gội đầu không thường xuyên, sử dụng thuốc và mỹ phẩm có chứa cồn gây khô da, thời tiết nóng  hoặc lạnh khô có thể ảnh hưởng tới sự phát sinh bệnh. Bệnh cũng hay gặp ở những người béo bệu có chế độ ăn nhiều chất béo, uống nhiều rượu bia[13].
           Theo Betty Anne Johnson tỷ lệ viêm da dầu ở người nhiễm HIV/AIDS là 85% [13]. Bệnh thường nặng, dai dẳng và kém đáp ứng với các phương pháp điều trị ở những bệnh nhân suy giảm miễn dịch.
Ở những bệnh nhân bị Parkinson, liệt dây thần kinh sọ não, mất cảm giác rộng ở thân kinh cũng hay bị viêm da dầu, trên các bệnh nhân này bệnh có khuynh hướng lan rộng khó chữa. Các yếu tố stress, cơ thể suy nhược cũng là các yếu tố liên quan đến bệnh [11], [13], [38].
Một số bệnh da khác như trứng cá, trứng cá đỏ, vẩy nến cũng thường hay phối hợp với bệnh viêm da dầu. Đặc biệt trong vẩy nến, tổn thương trên da đầu rất khó phân biệt được với viêm da dầu ở cả lâm sàng và mô bệnh học.
1.1.5.1 Chẩn đoán xác định:
Chủ yếu dựa vào lâm sàng:
Tổn thương cơ bản là dát đỏ ranh giới không rơ, trên có vẩy da bóng mỡ màu vàng.
Vị trí chủ yếu da đầu sau tai, ống tai ngoài, rănh mũi má, bê mi, vùng trước xương ức và vùng liên bả. Một số vị trí Ưt gặp hơn như nách, kẽ dưới vú, rốn, bẹn, kẽ liên mông.
Triệu chứng cơ năng: Ngứa, rát
-         Đánh giá mức độ tổn thương: Viêm da dầu được chia làm 3 mức độ sau:
+ Mức độ nhẹ:
          Dát đỏ Ưt, chỉ ở 1 vị trí, khu trú và ranh giới rơ.
          Vảy da Ưt.
          Cơ năng: Ngứa, rất nhẹ hoặc không có.
+  Mức độ trung b́ình:
          Dát đỏ và vảy da rơ, có thể có nhiều vị trí nhưng khu trú và có ranh giới rơ.
          Cơ năng: Ngứa, rát rơ.
+ Mức độ nặng:
          Dát đỏ nhiều vị trí, lan tỏa và ranh giới không rơ.
          Vảy da rơ, bóng mỡ, màu vàng hoặc vàng sẫm.
          Cơ năng: Ngứa và rát bỏng nhiều.
1.1.5.2 Chẩn đoán phân biệt[31]:
- Ở da đầu, gáy: phân biệt với: vẩy nến, viêm da do chấy, lichen đơn giản mạn tính.
- Ở mặt: phân biệt với: viêm da cơ địa , luput ban đỏ, viêm da do ánh nắng, viêm da do Demodex, trứng cá, trứng cá đỏ.
- Ở thân mình: phân biệt với: Lang ben; dị ứng thuốc; đặc biệt các thuốc methyldopa, chlopromazine, cimetidine;
- Ở các nếp gấp: phân biệt với: nấm da, erythrasma, pemphigus lành tính gia đ́nh, candida.
1.1.6.1. Các quan điểm điều trị: Nhiều tác giả trong và ngoài nước đă dùng các phương pháp điều trị khác nhau như:
          -corticoid:
+ Hydrocortison kem  1%[36],[41].
+ Betamethasone 0,05%, 0,1%[25],[29]
+ Desonide gel[26]
-Thuốc chống nấm tại chỗ hoặc toàn thân:
+ Cream ketoconazole 2%[35],[36],[41],[15].
          + Ciclopirox gel[10],[15].
+ Itraconazole uống[24],[39].
+Terbinafine uống[33].
-Thuốc ức chế miễn dịch:
+ Pimecrolimus[28],[29].
+ Tacrolimus.
- Các thuốc bong vảy:
+ Zinc pyrithione: Ngoài tác dụng bong vảy c̣n có tác dụng chống nấm.
+ Salicylic 5%
+ Hắc Ưn
+ Lithium succinate
Các thuốc trên có thể sử dụng dưới dạng cream, gel hoặc dầu gội.
          - Vitamin A acid...
          Các phương pháp trên cho các kết quả khác nhau.
          Theo Lê Anh Tuấn(2006): Điều trị bằng cream ketoconazole 2% cho kết quả tốt là 93,5%, điều trị bằng cream desonide 0,1% cho kết quả tốt  là 86,6%, nhóm bôi phối hợp là 90%.

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét