Tác nhân gây bệnh viêm da
dầu đang tiếp tục được nghiên
cứu. Nhiều nghiên cứu nói đến vai tṛ của
nấm malassezia furfur. Ngoài nấm Malassezia, nhiều yếu
tố khác cũng được đề cập
đến trong bệnh viêm da dầu như hormon, chế độ
ăn có nhiều chất béo, rượu, bia, stress, sử
dụng thuốc, mỹ phẩm có chứa cồn gây khô da,
và yếu tố di truyền cũng được
đề cập. Viêm da dầu nặng hơn và khó
chữa hơn ở bệnh nhân Parkinson, tai biến
mạch máu não, ... hay người nhiễm HIV/AIDS [32], [38]
Bệnh diễn biến dai
dẳng và có các đợt bùng phát, tuy không gây biến
chứng nguy hiểm song do vị trí thương tổn
thường ở mặt, ở đầu ảnh
hưởng tới thẩm mỹ và tâm lư của bệnh
nhân, làm ảnh hưởng sâu sắc tới chất
lượng cuộc sống và năng suất lao
động. Chẩn đoán bệnh viêm da dầu trên lâm
sàng không khó nhưng việc điều trị c̣n gặp
nhiều khó khăn.
Hiện nay người ta
dùng nhiều phương pháp để điều trị
viêm da dầu như: Sử dụng corticoid tại chỗ,
kháng nấm tại chỗ hoặc toàn thân, selenium sulfide,
zinc pyrithion, pimecrolimus, hắc Ưn, vitamin A acid, ... tuy nhiên
chưa có phương pháp nào điều trị triệt
để bệnh. [11], [28], [32], [35], [36], [38], [39], [17].
Đă có nhiều công tŕnh
nghiên cứu về nhiều khía cạnh khác nhau của
bệnh trên thế giới, về vai tṛ của nấm
malassezia trong bệnh viêm da dầu và thuốc kháng nấm
trong điều trị bệnh.[13], [23], [42], [43].
Tuy đă có một số
nghiên cứu về đặc điểm lâm sàng và các
yếu tố liên quan đến sự phát sinh, phát
triển bệnh viêm da dầu ở Việt Nam, những
nghiên cứu, nhận xét về điều trị bằng
ketoconazol, corticoid bôi tại chỗ nhưng chỉ cho
kết quả tạm thời[3]. Gần đây đã có công
tŕnh nghiên cứu điều trị viêm da dầu bằng
Itraconazole của Avner Shemer MD và nhóm cộng sự ở Israel cho kết
quả tốt[12].
viêm da dầu
được coi là kết quả của tăng tiết
quá nhiều chất bã do vị trí thương tổn
của bệnh thường tập trung ở vùng da có
nhiều tuyến bã như da đầu, lông mày, mi mắt,
ống tai ngoài, vùng sau tai, rãnh mũi má, vùng trước
xương ức, vùng liên bả... Mặt khác do bệnh
thường xuất hiện ở những giai
đoạn các tuyến bã hoạt động mạnh
như giai đoạn sau dậy thì, gặp ở
người già và tuổi trước dậy thì, trừ
trẻ sơ sinh. Tuy vậy theo W.Steven Pray th́ lượng
chất bã được tiết ra trong viêm da dầu không
nhiều hơn ở những người không bị viêm
da dầu[42].
Ở Việt Nam trước đây viêm da
dầu thường được gọi là chàm da
dầu, chàm da ...Viêm da dầu thuộc nhóm chàm nội sinh
mà theo các tác giả Preya[27], Rook[31], Jawalka[34]:
Phần lớn các loại chàm nội
sinh có căn nguyên chưa rơ ràng. Viêm da dầu là mét trong các hình thái của bệnh chàm
với các biểu hiện đỏ da, bong vẩy tiết
nhờn. Bệnh thường xuất hiện ở
người tăng tiết chất bã và ở những
vị trí tuyến bã hoạt động mạnh như da
đầu, ống tai ngoài, mặt vùng trước
xương ức và bả vai thân mình, vị trí gặp
hơn là vùng nếp gấp như nách, kẽ dưới
vú, rèn...
Năm 1874 Malassez mô tả và phân lập
được nấm men từ vẩy da của bệnh
viêm da dầu [22], [23]
Năm 1904 Sabouraud đã tìm thấy
Malassezia, ông coi loài nấm này như nguyên nhân của gầu
và đặt tên mới là Pityrosporum malassez. Những năm
sau đó tên của loài nấm này có nhiều thay đổi
như Cryptococus, Saccharomycis, Pityrosporum, Monilia, Dermatophyton[22].
Năm 1939 Benham đă phát hiện ra
đặc tính ái mỡ của Malassezia và chúng có khả
năng chuyển hóa các chuỗi axit béo dài. Đặc tính ái
mỡ quyết định sự phân bố của
Malassezia ở trên da người cũng như vị trí
tổn thương của bệnh viêm da dầu, theo
W.Steven Pray [42]
Năm 1984 Malassezia chính thức
được chấp nhận là tên của giống
nấm này [23].
Năm 1982 một báo cáo của FDA cho
thấy nguyên nhân gây gầu da đầu chưa
được rơ nhưng ở viêm da dầu có sự
bất thường về vòng đời của tế bào
thượng , sự di chuyển nhanh của tế bào
thượng b́ ra các lớp ngoài làm cho quá trình sừng hoá
chưa kịp hoàn thiện. Năm 1994 FDA lại đề
cập nguyên nhân này đồng thời cũng thông báo vai
tṛò của nấm Malassezia trong bệnh viêm da dầu [42].
Năm 1950 Martin Scott đă có ư kiến
cần thận trọng khi nói sự kết hợp
giữa Malassezia và bệnh viêm da dầu có thể tìm
thấy Malassezia ở cả da bình thường [22]. Tuy
nhiên Zaidi Z cho thấy chỉ có 40% người bình
thường tìm thấy Malassezia, trong khi tỷ lệ này
ở bệnh nhân viêm da dầu là 82% [43].
Tình hình viêm da dầu ở trên thế
giới và Việt Nam:
+ Theo Rook [31] tỷ lệ viêm da dầu
ở Mỹ chiếm 1-3% dân số và khoảng 3-5% ở
người lớn trong đó mức độ nhẹ và
gầu ở da đầu thường gặp hơn.
Ở những người HIV/AIDS viêm da dầu gặp
với tỷ lệ cao, khoảng 85%[16].
+ Gặp ở mọi chủng tộc,
bệnh gặp nhiều và nặng ở nam hơn ở
nữ [32].
+ Bệnh thường khởi phát ở
tuổi dậy th́, hay gặp nhất 40-60 tuổi. Ở trẻ sơ
sinh có thể viêm da dầu nhưng bệnh thựng mất
đi khi trẻ 6- 12 tháng tuổi [13],[32].
+ Bệnh tăng về mùa đông và
đầu xuân, giảm vào mùa hè [32]
Ở Việt Nam lứa tuổi bị bệnh
nhiều nhất từ 20 - 49, thường thấy ở
những người da dầu, bệnh hay kèm theo bệnh
trứng cá.
1.1.3.1 Các hình thái lâm sàng của viêm da
dầu[31]
-
Ở trẻ sơ sinh: Viêm da dầu có thể xuất
hiện ở các vị trí :
+ Ở đầu : Hình
thái như “nôi úp” (Cradle cap).
+ Ở thân mình: (Bao gồm
cả tổn thương nếp gấp và vùng quấn ).
+ Bệnh Leiner ( Leiner
disease).
-
Ở người lớn:
+ Ở đầu: Biểu
hiện là gầu hoặc viêm da dầu.
+ Ở mặt : ( Có
thể là viêm bờ mi và viêm kết mạc).
+ Ở thân mình viêm da dầu
có thể ở các hình thái :
Hình thái cánh hoa (
Petaloide)
Hình thái bong vẩy
phấn
Hình thái nếp gấp
Hình thái mảng chàm
Hình thái
viêm nang lông
+ Hình thái lan tỏa ( Có
thể gây đỏ da toàn thân ).
Trong nghiên cứu này, chúng tôi tập trung
giới thiệu về hình ảnh lâm sàng viêm da dầu
ở người lớn.
1.1.3.2
Đặc điểm lâm sàng của viêm da dầu ở
người lớn[31]:
- Ở đầu: Biểu hiện sớm
nhất của viêm da dầu ở đầu là gầu,
đó là các mảnh vảy da nhá bong ra từ trên nền da
đầu bình thường. Nếu tiến triển lâu
xung quanh các nang lông ở da đầu thường
đỏ lên, bong vẩy, lan thành từng mảng có ranh
giới rơ, rải rác hoặc tập trung. Mảng tổn
thương có thể lan rộng và tiến ra rì chân tóc.
Trường hợp mạn tính có thể thấy rụng
tóc, sau tai có thể có vảy đỏ và tiết bã nhờn, có thể có vết nứt đóng vảy tiết.
- Ở mặt :
+
Viêm da dầu thường đặc trưng bằng
thương tổn vùng lông mày, điểm giữa trên
gốc mũi và rãnh mũi má. Thương tổn cơ
bản là các dát đỏ bong vẩy da , nhờn, bóng
mỡ, ranh giới rơ và thường liên quan đến
thương tổn trên đầu.
+ Viêm bờ mi cũng là
loại thương tổn thường thấy, bờ mi
đỏ lên và có những vảy da trắng nhỏ, có
thể thấy những vảy tiết vàng và các vết
loét nhỏ, khi khái tạo thành các sẹo, có thể phá
hủy nang lông ở bờ mi.
+ Hình thái viêm da dầu nông
ở cằm thường gặp ở nam giới ở
giai đoạn đầu khi mọc râu.
- Ở thân mình :
Có thể thấy các hình thái sau:
+ Hình thái cánh hoa ( Petaloide) : Là
hình thái thường gặp nhất và thường
xuất hiện ở vùng trước xương ức,
vùng liên bả vai ở nam giới . Thương tổn
bắt đầu bằng những sẩn nhỏ nang lông
màu đỏ nâu, phía trên có vảy tiết bã. Dần
dần thương tổn lan rộng ra và liên kết
với nhau tạo thành đám tổn thương có hình vòng
cung trông giống như cánh hoa với vảy da trắng
ở vùng trung tâm, các sẩn vảy đỏ thẫm
với vảy tiết bã ở vùng ngoại vi.
+ Hình thái bong vảy phấn:
Thường ở thân mình, các chi Ưt gặp hơn. Các dát
đỏ trong hình thái bong vảy giống như vảy
phấn hồng Gibert.
+ Ở các nếp gấp nách, bẹn, sinh dục,
kẽ dưới vú và rốn thì viêm da dầu biểu
hiện viêm kẽ , các
dát đỏ ranh giới rơ và có vảy da tiết bã. Vùng
sinh dục của hai giới đều có thể bị
tổn thương.
-
Đôi khi viêm da dầu có thể biến chứng
đưa đến đỏ da toàn thân ( Hình thái lan
tỏa).
-
Mức độ và tiến triển của viêm da dầu
có thể khác nhau, hầu hết là tiến triển mạn
tính và hay tái phát.
Cho đến nay,
đang có nhiều giả thuyết về căn nguyên
của bệnh. Các yếu tố nội sinh và gen được
coi là nguyên nhân của bệnh cộng với vai trò của
nấm malassezia. Cơ chế bệnh sinh của viêm da
dầu có thể theo một số giả thuyết sau:
1.1.4.1 Giả thuyết do nấm malassezia:
Malassezia furfur là loài nấm có ái tính với mỡ. Năm
1846 Eichstedt lần đầu tiên mô tả Malassezia furfur
từ tổn thương của bệnh nhân lang ben.
Năm1874 Malassezia lần đầu tiên phát hiện và phân
lập nấm men từ thương tổn vảy da
ở bệnh nhân viêm da dầu [22],[23].
Sabouraud cho rằng Malassezia
là loài nấm lưỡng hình, tồn tại ở
cả hai pha: Men và sợi, và có sự liên quan với nhau.
Tuy nhiên ông chưa chứng minh được sự
chuyển dạng giữa 2 pha. Từ 1977, sự chuyển
dạng từ pha men sang pha sợi đă được xác
định, chứng tỏ pha men và pha sợi là các giai
đoạn khác nhau trong ṿng đời của Malassezia [22].
Trong sè 7 loài Malassezia theo phân lọai của Guillot và Guelro(1996)
th́ M.globosa và M.restrica hay gặp nhất trên thương
tổn bệnh viêm da dầu [14], [19].
Malassezia có thể thấy
trong hệ vi sinh vật của người b́nh
thường. Zaidi Z và cộng sự cho thấy ở
người b́nh thường Malassezia chiếm 40%, c̣n ở
bệnh nhân viêm da dầu là 82%[43]. Nghiên cứu của H.Ruth
Ashbee cho thấy các tỷ lệ tương ứng là 46% và
83%[22]. Đặc biệt nghiên cứu của Zaidi Z cho
thấy ở những người b́nh thường
mật độ Malassezia có chỉ
sè 1+, trong khi bệnh nhân viêm da dầu ở mức 2+,
3+ hoặc 4+ và các mức này tương đương
với bệnh nhẹ, trung b́nh và nặng. Điều này
chứng tỏ mật độ Malassezia liên quan
đến mức độ nặng nhẹ của
bệnh viêm da dầu[43]
Malassezia thường cư
trú ở vùng da dầu do đặc tính ái mỡ. Theo W.Steven
Pray và Aly R sự phân bố này là do Malassezia không thể
tự tổng hợp acid béo của C12 hoặc các chuỗi
dài hơn v́ thế nó phụ thuộc vào các acid béo do các
tuyến bă sản xuất ra. Theo Byung In Ro và cộng sự
[14]: Malassezia chuyển hóa chất bã tạo ra nhiều acid
béo tự do từ triglycerid, chúng tiêu thụ các acid béo
tự do no cần cho sự sống và để lại
nhiều acid không no trên bề mặt da. Khi chuyển hóa các
chất béo này Malassezia sản xuất ra các chất kích thích
chuyển hóa, các chất này hoạt hóa bổ thể theo con
đường tắt và gây phản ứng viêm tại
chỗ [10], [18], [21], [32],[42].
Sự đáp ứng của
viêm da dầu với thuốc kháng nấm càng chứng
tỏ vai tṛ của Malassezia trong bệnh viêm da dầu [9], [10], [15], [17], [20], [24], [25], [26],
[33]. Tuy nhiên giả thiết này chưa giải thích
được sự đáp ứng của bệnh với
corticoid tại chỗ và sự tồn tại của
Malassezia trong hệ vi sinh vật của da bình
thường, vì thế vai trò của Malassezia trong bệnh viêm
da dầu có nhiều tranh cãi.
Gần đây, theo một số tác giả nguyên nhân của bệnh viêm da
dầu là sự phối hợp của 3 yếu tố: Vai
trò của Malassezia, sự bài tiết của tuyến bã và
tính nhạy cảm của từng cơ thể [14], [19], [40].
1.1.4.2 Sự bất thường về chu
chuyển của các tế bào thượng bì:
Thượng bì là một
lớp biểu mô sừng lát gồm 4 lớp tế bào:
lớp đáy, lớp gai, lớp hạt, lớp sừng,
riêng lòng bàn tay bàn chân thượng bì có thêm lớp sáng.
Lớp đáy là lớp tế bào sinh sản, sản
xuất ra các tế bào mới để thay thế các
tế bào biệt hóa dần lên các lớp tiếp theo
của thượng b́. Cùng với sự chu chuyển này
các tế bào dần thoái hóa, mất nhân và dẹt lại.
Khi lên đến lớp tế bào trên cùng các tế bào
sừng dẹt lại không có nhân, không có bào quan tạo thành
từng lớp, từng lớp gọi là các lá sừng. Các
lá sừng này bong theo thời gian[4],[5],[42].
Binh thường mất 28
ngày từ lớp đáy sẽ biệt hóa dần
đến lớp sừng theo Fitzpatrick[16]
Theo W.Steven Pray [42], sự
tăng bất thường quá trình thay thế và bong ra
của các tế bào thượng bì là nguyên nhân gây nên
vảy da dầu và gầu. Trong viêm da dầu thời gian
này là 9-10 ngày, trong gầu thời gian này là 13-15 ngày.
Tuy nhiên, cơ chế này không
giải thích được hiện tượng viêm trong
bệnh viêm da dầu.
1.1.4.3 Một số yếu tố khác:
Viêm da dầu thường
ở vị tập trung ở vùng da có nhiều tuyến bã
như da đầu, lông mày, mi mắt, ống tai ngay sau
tai, rãnh mũi má, vùng trước xương ức, vùng
liên bả ... bệnh thường xuất hiện ở
những giai đoạn tuyến bã hoạt động
mạnh như giai đoạn sau dậy thì, Ưt gặp
ở tuổi trước dậy thì (trừ trẻ sơ
sinh) và người già. vì vậy, viêm da dầu được
xem là kết quả của sản xuất quá nhiều
chất bã. Tuy nhiên theo W.Steven Pray thì lượng chất bã
được sản xuất trong viêm da dầu không
nhiều hơn người bình thường[42]. Bệnh
viêm da dầu có thể gặp ở trẻ sơ sinh và
thường mất đi khi trẻ từ 6-12 tháng
tuổi [13], [32], [41], điều này gợi ư đến vai
trò của hormon do mẹ truyền sang con. Viêm da dầu giai
đoạn này chính là sự đáp ứng của các tế
bào tuyến bã với sự kích thích hormon từ mẹ
truyền sang. Điều này càng được chứng
tỏ khi bệnh thường khởi phát ở tuổi
dậy thì khi các tuyến bã hoạt động mạnh do
sự kích thích của hocmon androgen của người
bệnh [4], [13].
Ở nam giới sự bài
tiết chất bã mạnh hơn và kéo dài hơn tới
tuổi 50 và 60, nhưng ở nữ giới sự bài
tiết chất bã giảm đột ngột sau khi măn kinh [14],[40].
Thói quen gội đầu
không thường xuyên, sử dụng thuốc và mỹ
phẩm có chứa cồn gây khô da, thời tiết nóng
hoặc lạnh khô có thể ảnh hưởng tới
sự phát sinh bệnh. Bệnh cũng hay gặp ở
những người béo bệu có chế độ ăn
nhiều chất béo, uống nhiều rượu bia[13].
Theo Betty Anne Johnson tỷ lệ viêm
da dầu ở người nhiễm HIV/AIDS là 85% [13].
Bệnh thường nặng, dai dẳng và kém đáp
ứng với các phương pháp điều trị ở
những bệnh nhân suy giảm miễn dịch.
Ở những bệnh nhân bị Parkinson,
liệt dây thần kinh sọ não, mất cảm giác rộng
ở thân kinh cũng hay bị viêm da dầu, trên các bệnh
nhân này bệnh có khuynh hướng lan rộng khó chữa. Các
yếu tố stress, cơ thể suy nhược cũng là
các yếu tố liên quan đến bệnh [11], [13], [38].
Một số bệnh da khác như
trứng cá, trứng cá đỏ, vẩy nến cũng
thường hay phối hợp với bệnh viêm da
dầu. Đặc biệt trong vẩy nến, tổn
thương trên da đầu rất khó phân biệt
được với viêm da dầu ở cả lâm sàng và
mô bệnh học.
1.1.5.1 Chẩn đoán xác định:
Chủ yếu dựa vào lâm sàng:
Tổn thương cơ bản là dát
đỏ ranh giới không rơ, trên có vẩy da bóng mỡ màu
vàng.
Vị trí chủ yếu da đầu sau
tai, ống tai ngoài, rănh mũi má, bê mi, vùng trước
xương ức và vùng liên bả. Một số vị trí
Ưt gặp hơn như nách, kẽ dưới vú, rốn,
bẹn, kẽ liên mông.
Triệu chứng cơ năng: Ngứa,
rát
-
Đánh giá mức độ tổn
thương: Viêm da dầu được chia làm 3 mức
độ sau:
+
Mức độ nhẹ:
Dát đỏ Ưt, chỉ
ở 1 vị trí, khu trú và ranh giới rơ.
Vảy da Ưt.
Cơ năng: Ngứa,
rất nhẹ hoặc không có.
+
Mức độ trung b́ình:
Dát
đỏ và vảy da rơ, có thể có nhiều vị trí
nhưng khu trú và có ranh giới rơ.
Cơ
năng: Ngứa, rát rơ.
+
Mức độ nặng:
Dát đỏ nhiều vị
trí, lan tỏa và ranh giới không rơ.
Vảy da rơ, bóng mỡ, màu
vàng hoặc vàng sẫm.
Cơ năng: Ngứa và rát
bỏng nhiều.
1.1.5.2 Chẩn đoán phân biệt[31]:
- Ở da đầu, gáy: phân biệt
với: vẩy nến, viêm da do chấy, lichen đơn
giản mạn tính.
- Ở mặt: phân biệt với: viêm da cơ địa , luput ban đỏ, viêm da do ánh nắng, viêm da do
Demodex, trứng cá, trứng cá đỏ.
- Ở thân mình: phân biệt với: Lang
ben; dị ứng thuốc; đặc biệt các thuốc
methyldopa, chlopromazine, cimetidine;
- Ở các nếp gấp: phân biệt
với: nấm da, erythrasma, pemphigus lành tính gia đ́nh,
candida.
1.1.6.1. Các quan điểm điều
trị: Nhiều tác giả trong và ngoài
nước đă dùng các phương pháp điều
trị khác nhau như:
-corticoid:
+ Hydrocortison kem 1%[36],[41].
+ Betamethasone 0,05%, 0,1%[25],[29]
+ Desonide gel[26]
-Thuốc chống nấm tại chỗ
hoặc toàn thân:
+
Cream ketoconazole 2%[35],[36],[41],[15].
+ Ciclopirox gel[10],[15].
+
Itraconazole uống[24],[39].
+Terbinafine
uống[33].
-Thuốc ức chế miễn dịch:
+
Pimecrolimus[28],[29].
+ Tacrolimus.
- Các
thuốc bong vảy:
+ Zinc pyrithione: Ngoài tác
dụng bong vảy c̣n có tác dụng chống nấm.
+ Salicylic 5%
+ Hắc Ưn
+ Lithium succinate
Các thuốc trên có thể sử dụng
dưới dạng cream, gel hoặc dầu gội.
-
Vitamin A acid...
Các phương pháp trên cho các
kết quả khác nhau.
Theo Lê Anh Tuấn(2006):
Điều trị bằng cream ketoconazole 2% cho kết
quả tốt là 93,5%, điều trị bằng cream
desonide 0,1% cho kết quả tốt là 86,6%, nhóm bôi phối hợp là
90%.




